Cunosse el Piemunt
Na regiun tra le pi progredìe d'Europa, che tüti ij dì dev fe ij cunt cun l'ineficensa e la prevaricassiun dle stat italian.
- Regiun la pi ossidental d'Italia, el Piemunt a cunfina cun la Fransa e la Svissera, e cun le regiun Ligüria, Val d'Austa e Lumbardìa.
- Aj pe dij munt, cum a dis el so nom, el Piemunt a l'ha n'estensiun ed 25.400 kmq, anduva i 2/3 a son muntagna o colina.
- Pi davzin a Zürig che a Ruma, a Paris che a Nàpuli, a Lundra che a Palermu, el Piemunt a l'é sempre stait, da la mira econòmica e cultüral, part ed l'Europa, prima ancura che part dl'Italia.
- Na populassiun ed 4.350.000 abitant, per metà cunsentrà ant la provinsa ed Türin.
- A peu-pré quat miliun a son ij piemunteis, o dissendent ed piemunteis, ch'a vivo ant divers paìs del mund: Fransa, Argentina, Stat Ünì, Australia, ecc. Na forta emigrassiun a l'é avüsse ant ij prim agn del '900, quand la pressiun demogràfica, ant l'impossibilità ed trové sfog ant l'indüstria, a l'ha pussà tanta gent a sërché ed travaj ant d' j'autri paìs.
- L'emigrassiun piemunteisa a l'é sempre staita n'emigrassiun ed travajör an sërca ed travaj: ant le crònache ed mafia, an Italia e ant el mund, a l'é mai trovasse ün cugnom piemunteis.
- Cun pi che el 40% dla populassiun ativa, impiegà ant l'indüstria, el Piemunt as tröva ancöj tra le regiun europenghe le pi svilüpà da la mira econòmica.
- L'indüstria mecanica, dunt la FIAT a rapresenta l'espressiun la pi vuajanta, a l'é staita cula ch'a l'ha tirà el rapid svilüp econòmic ch'a l'ha caraterisà el Piemunt ant agn sinquanta e sessanta del sécul passà; ancöj, dop che an fàbrica a l'é chitasse ed parlé e travajé an piemunteis, l'asienda a viv na fas ed cuntrassiun ch'a porta a perde ed post ed travaj, cun tüt lon ch'a-i na ven d'apress per l'economìa regiunal.
- D'autri setur prodütiv a son ancöj a la trena dle svilüp econòmic: la tessiüra, l'abiliament, l'indüstria alimentar e enològica, l'agricultüra.
Ant l'istess temp, ancöj a sun le diverse provinse piemunteise che a dimustro ed savej marcé pi fort, rispet a Türin, sla stra dle svilüp econòmic; an efet, Türin a tribüla a süperé le cunseguense d'un svilüp trop rapid, tirà da n'indüstria che a l'avìa ant la gent del Piemunt el so element ed forsa e che a l'é andaita an crisi quand a l'ha incumensà a slarghesse da autre part.
- El rapid svilüp econòmic ed custe desene d'agn, a l'ha avü cume cunseguensa na massissa imigrassiun vers el Piemunt, da le regiun meridiunaj d'Italia; ant l'istess temp a l'ha cuntinuà a fortisse el centralism esasperà dle stat italian, che dcò an Piemunt a l'é quasi sempre rapresentà da funsiunari meridiunaj. Custi duj element, giütà da la tendensa dij piemunteis a cüdì el so travaj pitost che sërché ed vive cun cul ed j'autri, a l'han avü cume cunseguensa che el Piemunt a l'é trovasse praticament sensa rapresentansa polìtica.
- La lenga piemunteisa, diferenta da la lenga italiana pi ed lon ch'a l'é diversa da la lenga franseisa, a l'é ancöj an perìcul de sparì; esclüdüa da la scola, da la televisiun, daj giurnaj, da j'üfissi püblic, la lenga piemunteisa a l'é pussà vers l'estinsiun da un stat ch'as sent nen, e a l'é nen, espressiun dij piemunteis.
Le svilüp ed l'Üniun Europenga a rapresenta ancöj na grossa speransa ed cambiament per tüti cuj piemunteis ch'a völo cuntinué a esse lur midem e che, arcordandse dla sua storia, as sento a tüti j'efet part ed n'Europa rispetusa ed tüte le cultüre e ed tüti i pòpuj ch'a la cumpuno.
Sìmbol del Piemunt a l'é el Munvüss (munt avüss), la pi auta muntagna del Piemunt, che an italian a fa Monviso. |